كعبى از عقيدهء خوش‌بينانه‌يى كه معتزله بيان مىكردند مبنى بر اينكه « خدا اصلح را براى خاطر آفريدگانى كه اصلح نيستند نمىتواند ترك كند » ، دفاع مىكند . انسان ، مىتواند و بايد آنچه را كه بهتر است انجام دهد ، در حالى كه خدا اين كار را نمىتواند ، زيرا چيزى ما فوق او وجود ندارد كه او را مجبور سازد كه بهتر از آنچه كرده است انجام دهد . « 1 » در موافقت با معتزله به صفات زايد بر ذات الهى معتقد نيست . كيفيّات جسم از انبوه يا مجموعهء ذرّات يا جواهر فرد ( آتم‌ها ) پديد مىآيند و بنابراين ، اين كيفيّات يا احوال ، ذاتى نيستند ، بلكه همه عرضى هستند . وى ميان احساس و تأثّر فرق قائل است . مىگويد : انسان با عقل خويش اعيان محسوس را ادراك مىكند ، اعيانى كه حواسّ مختلف را متأثّر مىسازند ؛ ولى حواسّ به خودى خود ، يا ذاتا ، چيزى را ادراك نمىكنند ؛ اين حواسّ راه‌هايى هستند كه به وسيلهء آنها تأثّرات اندامى به عقل مىرسند . فعل ارادى ، به نظر كعبى ، فرض ترديد و تصميم را مطرح مىسازد ، و اين خاصّ انسان است كه موجودى ناقص است ، در حالى كه چنين فعلى را براى خداى تعالى فرض نمىتوان كرد . خلاصه ، كعبى در نفى صفات افراط مىكرد ، و محال مىدانست كه خداى تعالى حقيقة مريد ، يا سميع يا بصير باشد . « 2 » از استاد خود خيّاط قول به شىء بودن معدوم را گرفت و با او موافق بود كه معدوم شىء است و معلوم و مذكور است ، و با اين حال محال مىدانست كه معدوم جوهر يا عرض باشد . « 3 » در سياست ، بر اين عقيده بود كه بايد امامت در قريش باشد ، ولى اگر احتمال فتنه يا توطئه باشد مىتوان يك غير قريشى را به خلافت برگزيد ، و او را امام ساخت « 4 » . وى با استاد خوبش ، در باب حجّت بودن خبر واحد اختلاف داشت . بدين معنى كه معتزله ، و بويژه خيّاط ، حجّت بودن چنين خبرى را منكر بودند ، كعبى در اين باره با آنها مخالفت كرد ، و كتابى در اين باب نوشت و مخالفان و منكران خبر واحد را تضليل كرد . « 5 » راغب اصفهانى مىنويسد ( محاضرات الادباء ، 1 / 186 ، بيروت ، 1961 ) كه : ابو القاسم كعبى متكلّم در مجلس امير خراسان نشسته بود ، ناگهان طشتى از بلندى فرو افتاد و همهء

--> ( 1 ) . بغدادى ، الفرق ، 164 . ( 2 ) . همانجا ، 166 ؛ اصول الدين ، 275 . ( 3 ) . بغدادى ، الفرق ، 164 . ( 4 ) . بغدادى ، اصول الدين ، 275 . ( 5 ) . فخر رازى ، محصّل اخبار المتقدمين و المتأخرين ، 37 ، قاهره ، 1323 / 1905 . براى اطّلاع بيشتر ، - به مقالهء « al - Balkhi » در : Ency . , of Islam , Vol . I / 1002 , by Albert N . Nader , New Edition .